Het woord
Volgens het Instituut voor de Nederlandse Taal komt sjoel van het Friese werkwoord sjoele of sjoelje: slepen, sloffen, schuifelen. Het Nederlands leende eerst het Friese woord sjoeltafel. Daarvan werd sjoelbak gemaakt, en het Fries nam die vorm later weer over. Uit sjoelbak ontstond het werkwoord sjoelbakken, dat werd ingekort tot sjoelen.
Het ontstaan
Zeker is dat het spel in Nederland zijn vorm kreeg. De ANS schrijft dat de eerste sjoelbakken begin twintigste eeuw in Nederland werden gemaakt. Over wat eraan voorafging bestaat een veelgenoemde theorie die verder teruggaat.
In Engeland werd in de zestiende eeuw shovel-board gespeeld, waarbij munten over een lange tafel werden geschoven. Het spel was populair in de tijd van Shakespeare, die het noemt in The Merry Wives of Windsor. Volgens de overlevering kwam het schuifspel via de scheepvaart naar Friesland en Zeeland. Aan boord werden munten vervangen door houten schijven, aan wal ontstonden lange klosbanen en uiteindelijk de draagbare houten bak die we nu kennen. Rond 1600 bestonden in Nederland al bakken waarin knikkers in gaten moesten worden gerold. Hoeveel van deze lijn klopt, is niet met documenten te onderbouwen; het is de versie die in sjoelkringen wordt doorverteld.
Van huiskamer naar sport
In de twintigste eeuw werd de sjoelbak een vast onderdeel van de Nederlandse huiskamer, met de feestdagen als hoogtepunt. Fabrikanten gingen bakken in standaardmaten maken. Homas was decennialang het bekendste merk; Heemskerk maakt sinds 1939 speeltafels en later ook sjoelbakken; Schilte leverde de wedstrijdbak. In 1976 vond in Alphen (Noord-Brabant) een groot toernooi plaats dat in het Polygoon-journaal als eerste WK sjoelen werd aangekondigd, met ongeveer 500 deelnemers uit vier landen.
De bond
Op 14 mei 1977 werd de Algemene Nederlandse Sjoelbond (ANS) opgericht. De bond legde het spelreglement vast, organiseert de Nederlandse kampioenschappen en de bekercompetitie en keurt wedstrijdbakken. Sjoelgewest Zuid-Nederland ontstond in hetzelfde jaar. In 2027 bestaat de ANS vijftig jaar.
Over de grens
In Duitsland heet het spel Jakkolo, naar Jakobus Schmidt uit Oldenburg, die het rond 1960 in Nederland leerde kennen en er een eigen naam en bond aan gaf. De Deutsche Jakkolo Bund bestaat sinds 1995. In het Engels spreekt men van Dutch shuffleboard of gewoon sjoelbak. Verder: billard hollandais in Frankrijk en šulbak in Tsjechië.
Het WK
Het eerste officiële wereldkampioenschap werd in 2008 gespeeld in Heerhugowaard. Sindsdien wordt het WK om het jaar gehouden, afwisselend in Nederland en het buitenland. In 2024 was Frankrijk gastland, in 2026 Zwartemeer bij Emmen, met ongeveer 350 deelnemers uit zestien landen. Bij het WK van 2024 werd voor het eerst een internationale wedstrijd voor sjoelers met een beperking gespeeld.
Sjoelen in het groot
In 2008 bedacht een horecaondernemer in Dinteloord SjoelieBoelie: een bak van vier meter lang en een meter breed, met schijven van tien centimeter en zes bakken naast elkaar. Zelfde regels, meer spierpijn. Het laat zien wat sjoelen al een eeuw is: een spel dat iedereen in één keer snapt.